48 κειμήλια επιστρέφουν στην Ελλάδα, αλλά το μεγάλο ερώτημα παραμένει. Η συμφωνία με τη Βουλγαρία, τα λείψανα του Τσάρου Σαμουήλ και οι εκατοντάδες θησαυροί που παραμένουν εκτός.
Η Ελλάδα και Βουλγαρία υπέγραψαν Μνημόνιο Κατανόησης για την επιστροφή στην Ελλάδα 48 εκκλησιαστικών κειμηλίων, τα οποία είχαν μεταφερθεί στη Σόφια το 1917, από την Ιερά Μονή Παναγίας Εικοσιφοίνισσας, την Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών και την Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης.
Η Ελλάδα, από την πλευρά της, παραδίδει στη Βουλγαρία τα λείψανα που έχουν ταυτοποιηθεί ως εκείνα του Τσάρου Σαμουήλ, τα οποία βρέθηκαν το 1965 στη Βασιλική του Αγίου Αχιλλείου και φυλάσσονταν στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού στη Θεσσαλονίκη, μαζί με το ανθρωπολογικό υλικό από τις τέσσερις σαρκοφάγους.
Η συμφωνία παρουσιάστηκε από την ελληνική πλευρά ως ιστορικής σημασίας. Και πράγματι, η επιστροφή 48 κειμηλίων μετά από περισσότερο από έναν αιώνα είναι σημαντική εξέλιξη.
Όμως η υπόθεση δεν τελειώνει εδώ.
Τα 48 κειμήλια δεν είναι το σύνολο
Ο Μητροπολίτης Δράμας κ. Δωρόθεος, σε επιστολή του προς την υπουργό Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, θέτει ευθέως το ζήτημα της αναλογίας ανάμεσα σε αυτά που επιστρέφουν και σε αυτά που παραμένουν εκτός.
Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά:
«Εκφράζω τίς επιφυλάξεις μου γιά τό συμφέρον που αποκομίζουμε ἐμεῖς, ὡς Ἑλλάδα, ἀπό τήν ἐν λόγῳ συμφωνία, τη στιγμή κατά τήν ὁποία μόνο τα κλεμμένα από την Ιερά Μονή Εικοσιφοινίσσης ἱερά κειμήλια εἶναι 800 και τα χειρόγραφα 430».
Δηλαδή, μόνο από την Εικοσιφοίνισσα, σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει ο Μητροπολίτης, γίνεται λόγος για 800 κειμήλια και 430 χειρόγραφα, ενώ η παρούσα συμφωνία αφορά 48 κειμήλια και δεν περιλαμβάνει αναφορά σε επιστροφή χειρογράφων ή παλαιτύπων βιβλίων.
Και ο ίδιος αμφισβητεί ότι η συμφωνία αποτελεί πράγματι την αρχή μιας ευρύτερης διαδικασίας:
«Μου εἰπώθηκε ὅτι ἡ ἐπιστροφή τῶν 48 κειμηλίων τῆς παραπάνω συμφωνίας εἶναι ἡ πρώτη φάση μιᾶς διαδικασίας ἐπιστροφῶν συληθέντων κειμηλίων. Επιτρέψτε μου ὅμως νά ἀμφιβάλω».
Η ανησυχία του κορυφώνεται στο διαπραγματευτικό σκέλος:
«Πιστεύω ὅτι παραδίδοντας τά ὀστά, στο μέλλον θά ἔχουμε ἰσχνή διαπραγματευτική δυνατότητα ἔναντι τῶν κειμηλίων πού ὑπολείπονται».
Ολόκληρη η επιστολή του Μητροπολίτη Δράμας Δωροθέου
“Ἐξοχωτάτη κ. Υπουργέ,
Σᾶς ἐνοχλώ γιά τό θέμα τῶν κειμηλίων τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Εἰκοσιφοινίσσης τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεώς μας καί Ἱερῶν Μονῶν τῶν Ἱερῶν Μητροπόλεων Σερρῶν καί Ξάνθης που συλήθηκαν από τους Βουλγάρους σε διάφορες χρονικές περιόδους κατά τόν παρελθόντα αἰῶνα.
Μέχρι πρόσφατα, στις τακτικές τηλεφωνικές, κατ’ ἰδίαν ἐπικοινωνίες μας, συχνά – πυκνά σᾶς ὑπενθύμιζα το θέμα τῶν κειμηλίων καί χειρογράφων πού ἐκλάπησαν ἀπό τήν Ἱερά Μονή Εικοσιφοινίσσης καί ἐλάμβανα πάντοτε τή διαβεβαίωσή σας ότι το ζήτημα αυτό βρίσκεται ψηλά στην ατζέντα τῶν προτεραιοτήτων τοῦ Ὑπουργείου Πολιτισμοῦ.
Χωρίς νά ἔχω καμία ενημέρωση και χωρίς νά μοῦ ἔχει ζητηθεῖ νά λάβω μέρος σε κάποια σχετική διαβούλευση, πληροφορήθηκα χθές από τα ΜΜΕ ὅτι τὰ Ὑπουργεία Πολιτισμοῦ Ἑλλάδος καί Βουλγαρίας κατέληξαν σε συμφωνία, ἡ ὁποία θά υπογραφεί το Σάββατο 3 Οκτωβρίου ἐ.ἔ. στη Θεσσαλονίκη.
Η συμφωνία αυτή, όπως μαθαίνω από τα ΜΜΕ προβλέπει, ἀπό τήν πλευρά τῆς Βουλγαρίας, τήν παράδοση στην Ελλάδα 48 κειμηλίων (χωρίς να γίνεται λόγος για χειρόγραφα ή παλαίτυπα βιβλία) καί ἀπό τή δική μας πλευρά τήν παράδοση στη Βουλγαρία τῶν ὀστῶν πού ἀποδίδονται στον τσάρο της Βουλγαρίας Σαμουήλ.
Ἐκφράζω τίς ἐπιφυλάξεις μου γιά τό συμφέρον που αποκομίζουμε ἐμεῖς, ὡς Ἑλλάδα, ἀπό τήν ἐν λόγῳ συμφωνία, τη στιγμή κατά τήν ὁποία μόνο τα κλεμμένα από την Ιερά Μονή Εικοσιφοινίσσης ἱερά κειμήλια εἶναι 800 και τα χειρόγραφα 430.
Μοῦ εἰπώθηκε ὅτι ἡ ἐπιστροφή τῶν 48 κειμηλίων τῆς παραπάνω συμφωνίας εἶναι ἡ πρώτη φάση μιᾶς διαδικασίας ἐπιστροφῶν συληθέντων κειμηλίων.
Επιτρέψτε μου ὅμως νά ἀμφιβάλω, γνωρίζοντας ἐξ ἐμπειρίας τήν ἀπό πολλῶν ἐτῶν ἀδιαλλαξία τῆς ἄλλης πλευρᾶς καί τήν ἀπροθυμία της γιά τήν ἐπιστροφή τῶν κειμηλίων καί χειρογράφων.
Πιστεύω ὅτι παραδίδοντας τά ὀστά, στο μέλλον θά ἔχουμε ἰσχνή διαπραγματευτική δυνατότητα ἔναντι τῶν κειμηλίων πού ὑπολείπονται.
Ἐλπίζω να πράξατε το καλύτερο γιά τούς κλεμμένους θησαυρούς τῶν μοναστηριῶν μας καί γιά τό συμφέρον τῆς φιλτάτης πατρίδος μας”
Και η Ξάνθη περιμένει
Η υπόθεση δεν περιορίζεται στην Εικοσιφοίνισσα, την Δράμα και τις Σέρρες.
Η Μητρόπολη Ξάνθης και Περιθεωρίου έχει ζητήσει την επιστροφή 50 κειμηλίων από τις Ιερές Μονές Παναγίας Καλαμούς και Παναγίας Αρχαγγελιώτισσας, τα οποία, σύμφωνα με τη Μητρόπολη, αφαιρέθηκαν την περίοδο 1916-1919. Τα κειμήλια αυτά δεν περιλαμβάνονται στην παρούσα συμφωνία.
Και υπάρχει μία κρίσιμη λεπτομέρεια: η ίδια η ελληνοβουλγαρική συμφωνία αναγνωρίζει ότι η υπόθεση δεν κλείνει με τα 48 κειμήλια. Ελλάδα και Βουλγαρία συμφώνησαν να συνεχίσουν τις διαπραγματεύσεις για την ταυτοποίηση και ένταξη σε επόμενη συμφωνία ιστορικών αντικειμένων αμοιβαίου ενδιαφέροντος που δεν περιλαμβάνονται στην παρούσα.
Αυτό σημαίνει ότι τα 48 είναι ένα μέρος της υπόθεσης, όχι η συνολική διευθέτηση.
Ακολουθεί η ανακοίνωση της μητρόπολης Ξάνθης:
Ἡ καθ’ ἡμᾶς Ἱερά Μητρόπολις Ξάνθης καί Περιθεωρίου
πληροφορήθηκε ἀπό τὰ Μέσα Μαζικῆς Ἐνημέρωσης ὅτι τὴν 29η
Σεπτεμβρίου 2026 ἡ Ὑπουργός Πολιτισμοῦ κ. Λίνα Μενδώνη
ὑπέργραψε Μνημόνιο Κατανόησης μὲ τὸν Βούλγαρο ὁμόλογό της κ.
Ἐφτὶμ Μιλόσεφ, τὸ ὁποῖο ἐπισφράγισε τὴν συμφωνία ποὺ ἐπιτεύχθηκε,
κατόπιν μυστικῶν διαπραγματεύσεων, γιὰ τὴν ἐπιστροφὴ 48 κειμηλίων
ἀπὸ τὴν Βουλγαρία στὶς Μονὲς Παναγίας Εἰκοσιφοινίσσης Παγγαίου,
Τιμίου Προδρόμου Σερρῶν καὶ Ἱερᾶς Μητροπόλεως Σερρῶν καὶ
Νιγρίτης.
Ἤδη ἐδώ ἐδῶ καὶ τριάκοντα ἔτη, ἀπὸ τὴν ἀρχὴ τῆς ποιμαντορίας
μας τοῦ Σεβασμιωτάτου Ποιμενάρχου κ.κ. Παντελεήμονος , ἡ Ἱερὰ
Μητρόπολις Ξάνθης καὶ Περιθεωρίου ἐπιδιώκει καὶ ἀγωνίζεται γιὰ τὴν
ἐπιστροφὴ τῶν λαφυραγωγηθέντων πεντήκοντα κειμηλίων
(χειρογράφων, παλαιτύπων κλπ) ἀπὸ τὶς Ἱερὲς Μονὲς Παναγίας
Καλαμοῦς Ξάνθης καὶ Παναγίας Ἀρχαγγελιωτίσσης Ξάνθης, οἱ ὁποῖες
ὑπέστησαν δήωση ὑπὸ τῶν Βουλγαρικῶν στρατευμάτων κατοχῆς κατὰ
τὴν περίοδο 1916-1919.
Οἱ ἐνέργειές μας δυστυχῶς προσκρούουν στὴν ἄρνηση τοῦ
βουλγαρικοῦ παράγοντα. Εὐτυχῶς γιὰ ἐμᾶς ἔχουμε πλήρη κατάλογο
τῶν διαρπαγέντων κειμηλίων, τὸν ὁποῖο καὶ ἐπισυνάπτουμε στὴν
παροῦσα. Τὰ κειμήλια καταλογραφήθηκαν τὸ 1905 ὑπό τοῦ τότε
Ἀρχιδιακόνου τοῦ Μητροπολίτου Δράμας καὶ Ἱερομάρτυρος
Μητροπολίτου Σμύρνης Χρυσοστόμου Καλαφάτη, Χρυσοστόμου
Χατζησταύρου, ὁ ὁποῖος μετὰ τὴν Μικρασιατικὴ καταστροφὴ ἔγινε
Μητροπολίτης Φιλίππων καὶ κατόπιν Ἀρχιεπίσκοπος Ἀθηνῶν καὶ
Πάσης Ἑλλάδος.
Ὁ νεαρὸς διάκονος μὲ ἐπιμέλεια καὶ ἐργατικότητα κατέγραψε τὸ
σύνολο τῶν κειμηλίων, καὶ μὲ βάση τὴν καταγραφή του ἔγινε ἡ
διεκδίκηση ἀπὸ πλευρᾶς τῆς καθ΄ ἡμᾶς Ἱερὰς Μητροπόλεως.
Ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὴν συμφωνία ποὺ ἀνακοινώθηκε, καί ἡ ὁποία
ἀγνοεῖ κατά τρόπο μή παραδεκτό, τίς ὡς ἄνω προσπάθειες τῆς καθ’
ἡμᾶς Ἱερᾶς Μητροπόλεως, ὁ Σεβασμιότατος Ποιμενάρχης μας
ἀπευθύνθηκε τόσον εἰς τήν Ὑπουργόν Πολιτισμοῦ ὅσον καί στόν
Ὑπουργό Ἐξωτερικῶν, μέ τήν ἀπαίτηση ὅπως μεριμνήσουν καὶ γιὰ τὰ
κειμήλια τῆς καθ΄ ἡμᾶς Ἱερᾶς Μητροπόλεως, ἔξω ἀπό κάθε λογική
ἀνταλλαγῆς, οὕτως ὥστε τὸ σύνολο αὐτῶν νὰ ἐπαναπατρισθεῖ εἰς τὴν
καθ΄ ἡμᾶς Ἱερὰν Μητρόπολιν, διότι ἀνήκουν εἰς τὶς Ἱερὲς Μονές μας καὶ
ἀποτελοῦν προϊὸν λαφυραγώγησης.
Ἤδη δρομολογεῖται συνάντηση τοῦ Σεβασμιωτάτου μέ τήν
Ὑπουργό Πολιτισμοῦ γιά τό θέμα.
Το πραγματικό ερώτημα
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η επιστροφή των 48 κειμηλίων είναι σημαντική. Το ερώτημα είναι τι ακριβώς δόθηκε για να επιστραφούν και τι εξασφαλίστηκε για το μέλλον.
Η Ελλάδα παραδίδει στη Βουλγαρία τα λείψανα που έχουν ταυτοποιηθεί ως του Τσάρου Σαμουήλ, ένα εύρημα με ιδιαίτερη ιστορική και συμβολική βαρύτητα για τη γειτονική χώρα. Την ίδια στιγμή, για την Εικοσιφοίνισσα και μόνο, καταγράφονται εκατοντάδες ακόμη κειμήλια και χειρόγραφα που δεν περιλαμβάνονται στην παρούσα συμφωνία.
Γι’ αυτό και η εικόνα δεν είναι τόσο απλή όσο ένας τίτλος του τύπου «ιστορική συμφωνία και επιστροφή κειμηλίων».
Η πραγματική επιτυχία θα κριθεί από το τι θα επιστρέψει η Βουλγαρία στη συνέχεια.
Γιατί εάν τα 48 κειμήλια αποτελούν την πρώτη φάση μιας συγκεκριμένης και δεσμευτικής διαδικασίας που θα οδηγήσει στην επιστροφή και των υπόλοιπων κειμηλίων, τότε πράγματι πρόκειται για ένα σημαντικό πρώτο βήμα.
Εάν όμως η Ελλάδα παρέδωσε ένα ιδιαίτερα σημαντικό διαπραγματευτικό χαρτί και απέναντί του εξασφάλισε μόνο ένα μικρό μέρος των κειμηλίων που διεκδικεί, τότε η υπόθεση δεν μπορεί ακόμη να παρουσιαστεί ως ολοκληρωμένη επιτυχία.
Με τα σημερινά δεδομένα, λοιπόν, περισσότερο από τους πανηγυρισμούς για τα 48 κειμήλια, χρειάζεται να παρακολουθήσουμε τι θα γίνει με όλα όσα έμειναν πίσω. Εκεί θα φανεί το πραγματικό ισοζύγιο της συμφωνίας.
